Treści kształcenia

Odnotowawszy różnice, można stwierdzić, że w programie plastyki dla klas IV—II gim, w „Treściach kształcenia” w porównaniu z „Materiałem nauczania” wychowania plastycznego zdecydowanie eksponuje się poznawanie elementów wizualno-plastycznych środków wyrazu plastycznego, wiedzę z teorii i historii sztuki oraz działania twórcze w różnych dyscyplinach plastycznych. Natomiast w „Zagadnieniach związanych z realizacją programu” wśród podstawowych warunków jego realizacji omawia się formy organizacyjne kształcenia (lekcję, wycieczkę), formy pracy uczniów (indywidualną jako dominującą, zespołową i zbiorową), bazę materialną, środki dydaktyczne oraz proponuje się metody. W propozycjach metodycznych podkreśla się konieczność równoległego organizowania działalności plastycznej uczniów, jako podstawowej formy kształcenia (2/3 budżetu czasu), i zajęć poświęconych poznawaniu sztuki dawnej i współczesnej (1/3 budżetu czasu) oraz integrowania doświadczanych i poznawanych w nich treści. Za najodpowiedniejsze uznano formy: zajęć praktycznych, doświadczeń plastycznych, pokazu i obserwacji, ekspozycji oraz metody poszukujące: problemową, dyskusji, pogadanki na temat dzieł (i wytworów plastycznych) i podające: opisu, opowiadania, wykładu. O ich wyborze powinny jednakże w każdym przypadku decydować cele, które pragnie się osiągnąć, wiek uczniów, zaplanowane treści kształcenia plastycznego i warunki ich realizacji.

II klasa gimnazjum

Dz. I. 1) Obserwowanie, interpretowanie i przedstawianie w szkicach rysunkowych, malarskich i rzeźbiarskich osób, zwierząt, przedmiotów (w tym architektury), krajobrazu i wnętrza z uwzględnieniem dotychczas poznanych środków wyrazu plastycznego. 2) Projektowanie (za pomocą odpowiednio dobranych technik i środków) wnętrza mieszkalnego, ubiorów, znaków plastycznych (z wykorzystaniem motywu z natury). Dz. II. Wiedza o zagadnieniach plastycznych (występujących w dz. I) oraz z historii sztuki obejmująca: sztukę 1. poł. XX w., po drugiej wojnie światowej, Dalekiego Wschodu: Chin, Japonii, Indii, sztukę Afryki oraz amatorską i ludową. W treściach kształcenia i wychowania przez plastykę znalazły się wszystkie zagadnienia (poza sztuką prehistoryczną) z programu wychowania plastycznego dla klasy VIII, jednakże zakres wielu z nich uległ rozszerzeniu. Dotyczy to zwłaszcza wybranych kierunków sztuki współczesnej.

I klasa gimnazjum

Dz. I. 1) Obserwowanie, interpretowanie i przedstawianie w szkicach rysunkowych, malarskich i rzeźbiarskich osób, zwierząt, przedmiotów (architektury) i krajobrazów z uwzględnieniem kolejnych problemów plastycznych: przestrzeń (perspektywa zbieżna, rzuty prostokątne), barwa (walor), linia, bryła. 2) Projektowanie i wykonanie (z wykorzystaniem środków rysunkowych, graficznych i rzeźbiarskich) grafiki użytkowej, modeli architektonicznych (funkcja i forma), zastosowanie dwóch rodzajów liter. Dz. II. Wiedza o zagadnieniach plastycznych występujących w dziale I oraz z historii sztuki obejmująca: barok, klasycyzm i XIX w. Treści obejmują problematykę zawartą w „Materiale nauczania” wychowania plastycznego klasy VII, poszerzoną o sztukę klasycyzmu. Zmienione zostały też przykładowe tematy przy realizacji kompozycji płaskiej i przestrzennej.

Klasa VI

Dz. I. 1) Obserwowanie, interpretowanie i przedstawianie w szkicach rysunkowych, malarskich i rzeźbiarskich przedmiotów i krajobrazów z uwzględnieniem następujących problemów plastycznych: barwa (relatywizm, przestrzenne oddziaływanie barw, walor), przestrzeń (plany, perspektywa malarska i powietrzna, zmienność kształtu brył geometrycznych w różnych widokach), bryła (wykorzystanie charakteru i możliwości tworzyw rzeźbiarskich), linia, faktura, światło (kontrasty), zgodność treści i formy. 2) Komponowanie, wyrażanie, ilustrowanie w rysunku, malarstwie, rzeźbie i grafice treści jak w klasie V. Projektowanie przedmiotów użytkowych, napisów informacyjnych i elementów dekoracyjnych z wykorzystaniem liter jedno- i dwuelementowych. Dz. II. Wiedza o zagadnieniach plastycznych, występujących w dziale oraz z historii sztuki obejmująca: sztukę romańską, gotycką, renesansową i Ameryki (prekolumbijskiej). W programie znalazł się podstawowy repertuar treści wychowania plastycznego dla klasy VI. Rozszerzono go jednak o zagadnienia światłocienia, perspektywy powietrznej i malarskiej, sztuki Ameryki (prekolumbijskiej). Zagadnienia sztuki starożytnej i klasycystycznej znalazły się w programie innych klas.

Klasa V

Dz. I. 1) Obserwowanie, interpretowanie i przedstawianie w szkicach rysunkowych, malarskich! rzeźbiarskich osób, zwierząt, przedmiotów i krajobrazów z uwzględnieniem następujących jakości wizualno-plastycznych: barwa (lokalne, kontrastowe i dopełniające), gama barwna, akcent, cechy jakościowe: nasycenie, jasność (walor), wartości wyrazowe, bryła (kontrast i podobieństwo kształtów, kierunków, wielkości i ciężarów), kontrast (faktur, linii, światła), ruch, kompozycja (statyczna i dynamiczna). 2) Komponowanie, wyrażanie, ilustrowanie w rysunku, malarstwie, grafice i rzeźbie wydarzeń realnych i fantastycznych, martwej natury i krajobrazu z wykorzystaniem poznanych środków wyrazu plastycznego; projektowanie funkcjonalnych i estetycznych przedmiotów użytkowych oraz układów statycznych i dynamicznych. Dz. II. Wiedza o poznanych (w tej klasie) środkach wyrazu plastycznego oraz z dziejów sztuki obejmująca: sztukę prehistoryczną, starożytną: Azji Przedniej, Egiptu, Grecji, Rzymu; starochrześcijańską, bizantyjską i islamu. Program plastyki dla tej klasy obejmuje część zagadnień z „Materiału nauczania” wychowania plastycznego dla kl. V, wprowadza także nowe problemy, jak: gama barwna, kontrasty i podobieństwa, ruch, bryła, kompozycja statyczna i dynamiczna oraz obszerny materiał z dziejów sztuki.

Klasa IV

Dz. I. 1) Obserwowanie, interpretowanie i przedstawianie w szkicach rysunkowych, malarskich i rzeźbiarskich osób, zwierząt, przedmiotów i krajobrazów z uwzględnieniem następujących jakości wizualno-pla- stycznych: barwa (podstawowe i pochodne, czyste i złamane), linia (rodzaje i funkcje linii), bryła (kształty, proporcje), faktura, kompozycja zrównoważona. 2) Komponowanie, wyrażanie, ilustrowanie w rysunku, malarstwie, grafice i rzeźbie wydarzeń realnych, fantastycznych, martwej natury (ich nastroju i cech charakterystycznych) z wykorzystaniem poznanych środków wyrazu plastycznego; projektowanie przedmiotów użytkowych, tworzenie scen tematycznych. Dz. II. Wiedza o podstawowych środkach wyrazu plastycznego: barwie, linii, fakturze, bryle, kompozycji (zrównoważonej). Program plastyki dla tej klasy obejmuje większość treści występujących w programie wychowania plastycznego, poza zagadnieniami liternictwa i estetyki ubioru. Program plastyki eksponuje środki wyrazu plastycznego występujące w programie wychowania plastycznego, jak: barwa, przestrzeń i nowe, jak: linia, faktura, bryła, kształt. Wprowadza kompozycję zrównoważoną w miejsce kompozycji rytmicznej.

Treści kształcenia i wychowania oraz metody ich realizacji

W stosunku do celów i zadań przedmiotu „Treści kształcenia i wychowania” plastycznego zostały tak dobrane, że po pierwsze respektują zasady ogólnoprogramowe, po drugie odznaczają się funkcjonalnością. Kryterium funkcjonalności zadecydowało m.in. o tym, że każdy element „Treści kształcenia i wychowania” w odniesieniu do celów plastyki ujęty został w trzech relacjach: dany element treści a możliwości praktycznej (plastycznej) działalności uczniów (kryterium prakseologiczne), dany element treści a możliwości rozwijania osobowości uczniów (kryterium rozwojowe), dany element a możliwości zrozumienia w stopniu odpowiadającym poziomowi rozwoju uczniów struktury sztuk plastycznych i wynikających stąd sposobów działania w różnych dyscyplinach plastycznych (kryterium metodologiczne). Każdy element treści kształcenia odpowiada więc trzem kryteriom: prakseologicznemu, rozwojowemu i metodologicznemu. Kryterium funkcjonalności w doborze i układzie „Treści kształcenia” implikuje określony sposób postępowania nauczyciela. W toku opracowywania z uczniami poszczególnych zagadnień programowych należy wydobywać ich walory prakseologiczne, rozwojowe i metodologiczne. W programie plastyki „Treści kształcenia i wychowania”, odrębne dla każdej klasy, zawarte są w dwóch działach: I „Działalność plastyczna” obejmuje: 1) obserwację i interpretację oraz 2) kształtowanie plastyczne, II „Wiedza o sztukach plastycznych”. Układ ten jest podobny do struktury program wychowania plastycznego, którego „Materiał nauczania” zawarty był również w dwóch działach: „Kompozycja i szkice z natury”, „Wiadomości o sztuce”.

Kształcenie plastyczne umożliwia wychowankom odkrywanie zasad ustrukturowania i kształtowania

W obrębie świata wytworów ludzkich (które zresztą w obydwóch programach traktuje się jako rezultaty wyłącznie pracy rąk) mieszczą się dzieła sztuk plastycznych, pochodzące z różnych epok i kręgów kulturowych. Na tej bazie kształcenie plastyczne umożliwia wychowankom odkrywanie zasad ustrukturowania i kształtowania różnorodnych elementów rzeczywistości oraz zastosowania niektórych spośród nich w trakcie osobistych prób i doświadczeń twórczych. To z kolei ma prowadzić do uświadomienia im, a następnie przyswojenia zasad i zależnych od nich, związanych z daną epoką kryteriów i norm artystyczno-estetycznych oraz wartości. W dążeniach plastyki chodzi więc o przygotowanie uczniów nie tylko do odbioru sztuki, samodzielnego-jej wartościowania, orientowania się w jej dziejach i funkcjach, ale i do świadomego uczestnictwa w estetycznej rzeczywistości, która obejmuje sztukę stosowaną, estetyczno-funkcjonalne aspekty życia i produkcji przemysłowej, planowanie przestrzenne skupisk ludzkich wraz z kształtowaniem środowiska naturalnego. Chodzi również o umożliwienie uczniom wypowiadania się za pomocą środków wyrazu plastycznego, o rozwijanie ich zmysłowego i emocjonalnego podejścia do sztuk plastycznych, a w efekcie o osiągnięcie zindywidualizowanego poziomu kultury plastycznej. Ona właśnie umożliwia człowiekowi aktywne uczestnictwo w życiu plastycznym, w kulturze plastycznej.

Dyspozycje psychiczne wchodzą w skład i stanowią wrodzony czynnik osobowości

Podobnie cechy osobowości dotyczą zarówno sfery zwanej przez J. Reykowskiego organizacją schematów motywacyjno-emocjonalnych, sfery zwanej organizacją schematów poznawczych, jak i sfery zwanej organizacją schematów czynnościowo-operacyjnych. Zatem cele główne plastyki, polegające m.in. na rozwijaniu dyspozycji psychicznych i cech osobowości uczniów, są równie ambitne jak założenia wychowania plastycznego i oznaczają ukierunkowanie przedmiotu na wielostronne rozwijanie (kształcenie) osobowości wychowanków. Potwierdzają to w znacznym stopniu cele i zadania szczegółowe plastyki, w których eksponowane są dwie dopełniające się formy aktywności uczniów: ekspresja (twórcza i kierowana) i percepcja. W nich natomiast kształcenie i bogacenie za pomocą treści plastycznych: procesów umysłowych: wrażliwego ujmowania, spostrzegania, wyobrażania, myślenia, twórczego działania i ich rezultatów: wrażliwości, wiedzy (z teorii i historii sztuk plastycznych), różnorodnych umiejętności, sprawności, twórczych doświadczeń z różnych dziedzin plastyki; procesów motywacyjnych: przeżyć, motywów, uczuć i ich rezultatów: dążeń, pragnień, wrażliwości, postaw, rozszerzonej skali zinternalizowanych wartości. Do osiągnięcia tych celów kształcenia i wychowania przez plastykę proponuje się wykorzystanie określonego materiału, którym jest w świetle programu cała, w sensie plastyczno-estetycznym, rzeczywistość przyrodniczo-kulturowa, świat form wytworzonych przez przyrodę oraz powstały na jej podłożu świat dzieł ludzkich zróżnicowanych przez wielorakie potrzeby ludzi i ich indywidualne możliwości twórcze.

Cechy osobowości

Chcąc określić sens pojęcia „cechy osobowości” musimy odwołać się do jednej z licznych teorii osobowości. Według Reykowskiego osobowość jednostki jest zindywidualizowaną organizacją:

  • ogólnych i trwałych schematów poznawczych (wiedzy i utworzonego obrazu świata oraz własnej osoby),
  • ogólnych i trwałych schematów czynnościowo-operacyjnych, umiejętności (działania w kierunku potrzeb i dalekosiężnych zadań życiowych),
  • ogólnych i trwałych schematów motywacyjno-emocjonalnych, reguł zachowania się (systemu utrwalonych postaw, motywów, dążeń),

Powstałą jako uogólnienie doświadczeń dla celu, którym jest regulacja stosunków jednostka otoczenie. Natomiast cechy osobowości danej jednostki (częściej określane jako wymiary, czynniki osobowości) to obiektywnie stwierdzalne właściwości psychiczne, np. jej obraz świata, samowiedza, charakter, zdolności, potrzeby, dążenia, zainteresowania, motywacje, postawy, temperament, za pomocą których można opisać podstawowe formy jej zachowania się, działania. Jedną spośród wielu wzajemnie powiązanych cech danej osobowości są postawy. Postawa to nabyta przez osobiste doświadczenie jednostki i wpływy otoczenia społecznego względnie trwała i dynamiczna organizacja związanych z danym obiektem (osobą, rzeczą, sytuacją, ideą itp.) jej uczuć, przekonań, wiedzy, motywów, sposobów zachowania się, działania, reakcji ekspresywnych. W klasyfikacjach postaw (nastawień intelektualno-emocjonalno-dążeniowych) wyróżnia się ich wiele, np. pełne i cząstkowe, racjonalne i irracjonalne, poznawcze, estetyczne, moralne.