Cele kształcenia i wychowania

Program plastyki w części pierwszej wskazuje cele główne przedmiotu, których sens jest podobny do założeń ogólnych wychowania plastycznego. Czytamy w nim, że plastyka 1) poprzez rozwijanie dyspozycji psychicznych, postaw i cech osobowości 2) przygotowuje uczniów do aktywnego uczestnictwa w życiu kulturalnym i 3) do działalności społeczno-gospodarczej. Cele główne plastyki, ujęte trójczłonowo i hierarchicznie, są jeszcze bardziej ambitne niż równowartościowo potraktowane założenia główne wychowania plastycznego, które pragnęło 1) pełnić ważną rolę we wszechstronnym rozwoju osobowości i 2) przygotowaniu uczniów do świadomego i czynnego uczestnictwa w życiu kulturalnym. O ile cele główne plastyki, człon 2 i 3, są dość jasno wyrażone, to cele wymienione w członie 1 są niezbyt precyzyjne. Wydaje się, że zastąpienie pojęcia „wszechstronne rozwijanie osobowości uczniów” z programu wychowania plastycznego przez wyliczenie dyspozycji psychicznych, postaw i cech osobowości uczniów” w programie plastyki jest przejawem z jednej strony świadomości względności tego pojęcia, z drugiej natomiast próby odchodzenia od ogólnikowości w formułowaniu celów plastyki na rzecz konkretności. Sensem tej próby jest oddzielenie postaw od cech osobowości, co w świetle współczesnej wiedzy psychologicznej jest błędem. Ponadto brak jest wyjaśnienia (choćby w „Zagadnieniach związanych z realizacją programu”), jak są rozumiane dyspozycje psychiczne, cechy osobowości, a wśród nich postawy. Spróbujmy chociaż skrótowo przypomnieć sens tych pojęć. Otóż dyspozycje psychiczne (zw. predyspozycjami) to podstawowy repertuar psychiczny jednostki, czyli zespół wrodzonych, tkwiących w niej warunków, umożliwiających określone rodzaje aktywności i warunkujące tę aktywność . Należą tu podstawowe dyspozycje intelektualne, jak: zmysły, pamięć, wyobraźnia, wrodzone zawiązki inteligencji zdolności do myślenia, i dyspozycje emocjonalne do przeżywania wzruszeń, uczuć, napięć dążeniowych, dyspozycje motoryczne itp.. W pracach niektórych psychologów występuje również pojęcie dyspozycji opartej na doświadczeniu, ćwiczeniu, automatyzacji.

Analiza porównawcza programu wychowania plastycznego i plastyki

Część pierwsza programu plastyki „Cele kształcenia i wychowania” spełnia tę samą rolę co „Uwagi wstępne” w programie wychowania plastycznego, lecz jest opatrzona tytułem bardziej adekwatnym do zawartości merytorycznej i przedstawia rejestr celów, jakie powinny być osiągnięte w wyniku pracy dydaktyczno-wychowawczej. Następna część zawiera „Treści kształcenia i wychowania” przewidziane do opracowania na lekcjach, umożliwiające osiągnięcie wytyczonych celów. W „Treściach kształcenia i wychowania”, w porównaniu z „Materiałem nauczania” wychowania plastycznego, przenosi się akcent (nie tylko w tytule) z’procesu nauczania na procesy kształcenia i wychowania. Zawartość tej części dopełnia nieobecny w programie w żenowania plastycznego, określony dla każdej z klas, wykaz umiejętności i zasobu wiedzy, które uczniowie powinni osiągać w toku kształcenia i wychowania przez plastykę. Część trzecia „Zagadnienia związane z realizacją programu” zwięźlej niż „Uwagi o realizacji programu” wychowania plastycznego przedstawia podstawowe warunki efektywnej realizacji programu edukacji plastycznej.

Jednolitość kształcenia w zakresie przedmiotu

Równocześnie w myśl zasady różnicowania treści kształcenia postuluje się indywidualizację kształcenia i wychowania w toku zajęć lekcyjnych. Uwzględnia się też możliwość organizowania różnorodnych zajęć pozalekcyjnych, które mają być przedłużeniem, w innej postaci, lekcyjnego procesu dydaktyczno-wychowawczego. Konkretyzacja tego stwarza przesłanki prawidłowego rozwijania indywidualnych uzdolnień, zainteresowań ucznia, jak również możliwości zadośćuczynienia aspiracjom uczniów uzdolnionych. Natomiast zasada kształcenia ustawicznego wymaga gruntownego opanowania przez uczniów podstawowego zasobu wiadomości i umiejętności oraz ukształtowania postawy gotowości do ciągłego, samodzielnego uzupełniania i aktualizowania wiedzy oraz twórczych doświadczeń. Warunkiem powodzenia jest tu włączenie w tok edukacji plastycznej różnych form kształcenia prowadzonego przez instytucje oświaty równoległej jak: muzea, galerie, domy kultury, radio, telewizja. To właśnie może przyczynić się nie tylko do uatrakcyjnienia zajęć, ale też do lepszego powiązania treści kształcenia z problemami życia.

Zasada podmiotowego traktowania ucznia

Wymaga, aby wychowanek nie był, a przynajmniej nie wyłącznie, przedmiotem zabiegów edukacyjnych, lecz miał zapewnione warunki do świadomego, aktywnego, pozytywnie umotywowanego współuczestnictwa oraz współpartnerstwa w procesie edukacji. Nastawienie na upodmiotowienie ucznia w procesie dydaktyczno-wychowawczym wymaga więc przemieszczenia akcentów w pracy nauczyciela ze schematycznej „realizacji programu” plastyki na osobowościowo twórcze kształcenie i wychowanie ucznia przez treści plastyki przy jego własnym, coraz bardziej aktywnych udziale w tych procesach. (Szeroko rozumiana użyteczność wiedzy, umiejętność jej wykorzystania różnorodnych sytuacjach praktycznych, wymagających trafnej orientacji, sprawnego i twórczego działania oraz uczenie się przez działanie stanowią istotę kolejnej idei skonkretyzowanej w programie, zwanej zasadą wiązania teorii z praktyką. W programie plastyki zasada ta przejawia się zarówno w doborze treści, powiązaniu działów, jak i wyeksponowaniu w nich wiadomości, umiejętności i postaw.

Sieć propozycji i działań artystycznych

Wychowanie uznajemy za konieczne przygotowanie do życia, to współczesnemu rozszerzeniu sfery estetycznej (wykraczającemu poza tradycyjne granice funkcji artystycznej) w tym zwielokrotnieniu wizualnych aspektów rzeczywistości odpowiada dziedzina wychowania, która zmierza do: 1) kształtowania kultury plastycznej uczniów i przygotowania ich do sztuk plastycznych (do odbioru, do wykorzystania ich we własnym życiu) oraz 2) wychowania przez sztuki plastyczne wielostronnie rozwiniętych, twórczych osobowości. Dziedziną tą jest edukacja plastyczna i jako taka stanowi istotny składnik wychowania przez sztukę. Dopełnieniem zasygnalizowanych ogólnych założeń edukacji plastycznej jest uwzględnienie w programie zasad, ukierunkowujących zarówno dobór treści kształcenia, jak i organizację procesu dydaktyczno-wychowawczego: 1) integracji kształcenia i wychowania, 2) podmiotowego traktowania ucznia, 3) łączenia teorii z praktyką, 4) zróżnicowania treści kształcenia, 5) kształcenia ustawicznego. Zasada integracji kształcenia i wychowania wywodzi się z koncepcji nauczania wychowującego i stanowi przeciwieństwo dotychczasowej praktyki szkolnej, w której często dominuje jednostronne, wąsko pojęte nauczacie. W myśl tej zasady konieczne jest zintensyfikowanie oddziaływań zarówno kształcących, jak i wychowawczych przedmiotu, jego wielostronnego wpływu na wszystkie sfery osobowości uczniów w toku realizacji zmodernizowanego programu. W związku z tym zmieniono dotychczasową nazwę przedmiotu „wychowanie plastyczne”, by nie stwarzać sugestii, że określony tym mianem przedmiot w porównaniu z innymi wyróżnia się szczególną funkcją wychowawczą, a pozostałe są jej pozbawione.

Charakterystyka programu edukacji plastycznej

Przy odczytywaniu programu plastyki należy zwrócić uwagę na niektóre, ogólne jego aspekty. Po pierwsze jest on programem szkolnej, a więc powszechnej edukacji plastycznej, opartym na dotychczasowych doświadczeniach wychowania przez sztukę. Po drugie jest programem edukacji plastycznej wynikłym z potrzeb społecznych i wiążącym się z warunkami kształtującymi współczesnego człowieka. Dziś obok oddziaływania nauki i techniki na przemiany świata, związanej z nimi preferencji użyteczności, racjonalizmu, scjentyzmu i konsumpcyjnego charakteru życia, dostrzega się coraz powszechniej znaczenie uczestnictwa w różnych formach życia kulturalnego w rozszerzaniu skali potrzeb człowieka, wyższej jego integracji w życiu społecznym, pomnażaniu wartości osobowych, estetycznych, moralnych i poznawczych. Jednakże aktywne uczestnictwo poszczególnych jednostek w różnych formach życia kulturalnego jest umiejętnością- opartą na doświadczeniu i wiedzy, zdobywaną stopniowo i nie bez rzetelnego trudu, tym bardziej że w podstawowe sytuacje życia wkracza wszechobecna sieć propozycji i działań artystycznych, począwszy od rzeczowego otoczenia człowieka, poprzez środki masowego przekazu, do różnych form odbioru, wielość dzieł o sensach wieloznacznych, kryjących w sobie możliwości oddziaływania zarówno w kierunku dobra, jak i zła, nadmiar produktów sztuki masowej. „Moya form” zarówno z obszaru zarezerwowanego dla wzroku, często agresywna i nie zostawiająca możliwości wyboru, jak i obszaru kierowanego do innych zmysłów, aspiruje do zrozumienia, do wzbudzania przeżyć i reakcji refleksyjno-uczuciowych. Jednocześnie daje o sobie znać fakt, że wiele osób dąży do zdobycia wiedzy, poznania zasad selekcji umożliwiających świadome korzystanie z różnych form sztuki, zarówno wielkiej, jak i masowej; w kontaktach z naturą poszukuje nowych aspektów własnej egzystencji, w nowy sposób spogląda na samo życie, w którym odnajduje bezpośrednie źródło emocji estetycznej.