ROZWÓJ WIELU ZAWODÓW

W tym to okresie nastąpił też rozwój wielu zawodów społecz­nych, istniejących do dziś, ale coraz częściej określanych wspólnym mianem profesji społecznych. Do tej kategorii osób działających w sferze społecznej należą wówczas ukształtowane zawody społecz­ne, zorientowane na opiekę i pomoc, na wychowanie (edukację) i na animację. Nie jest możliwe bliższe omówienie tej orientacji pracy socjalnej. Zaznaczyć należy jedynie, że działanie społeczne w obsza­rze pracy socjalnej było przez wiele lat, przynajmniej jednego poko­lenia pracowników socjalnych, pod wpływem tej orientacji teoretycz­nej i ideologicznej. Niewątpliwie przyczyniła się ona, co często pod­kreśla się w dyskusji i krytyce tego okresu, do dostrzeżenia profesji społecznych jako nie tylko profesji zawodowej, ale również siły politycznej, opiniotwórczej i grupotwórczej.

PROFESJE SPOŁECZNE

Mimo że nie używano wówczas określenia „profesje społecz­ne”, to powinnością przedstawicieli różnych zawodów socjalnych była również swoista misja wobec społeczeństwa, którą aktualnie, wyod­rębniając profesje społeczne czyni się jako cechę różnicującą. Pracy socjalnej zracjonalizowanej, ukierunkowanej na identy­fikację problemu i na rozwinięta diagnozę zróżnicowanych społecz­nie grup ryzyka (np. imigrantów, kobiet samotnych, rodzin zdefawo- ryzowanych, młodzieży, itp.). Tak pojmowana praca socjalna, począw­szy od lat sześćdziesiątych poszukiwała odniesień i uzasadnień podej­mowanego działania społecznego w prakseologii i jej zasadach sku­tecznego działania oraz w psychologii behaevioralnej. Te odniesienia teoretyczne, ale także kontekst społeczny i zmiany w polityce społecz­nej, sprzyjały w tym czasie we Francji dążeniom do profesjonalizacji pracy socjalnej, a więc wyodrębnienia się wielu, bardzo niekiedy dro­biazgowych specjalizacji odnoszących się zarówno do ludzi tj. kadr i ich kształcenia, jak i do wielkiej mnogości placówek specjalistycz­nych i podejść specjalistycznych (interwencyjnych czy terapeutycz­nych).

MODELE PRACY SOCJALNEJ

Są to modele:     Pracy socjalnej wiary w człowieka, w siebie, jako przedstawi­ciela profesji społecznej i wreszcie wiary w warunki zewnętrzne, sprzy­jające człowiekowi i jego rozwojowi. Celem tak pojmowanej w la­tach pięćdziesiątych pracy socjalnej była kompensacja różnic wystę­pujących między ogółem społeczeństwa, a tymi, których jest mniej. Tak zorientowanej pracy socjalnej, opierającą się na mobilizowaniu jednostek, sprzyjało hasło często spotykane w manifestach przedsta­wicieli profesji społecznych: „czynić więcej dla tych, których jest mniej”. Dodać należy, iż owo czynienie odbywało przede wszystkim się w sposób indywidualny, a jego uzasadnień poszukiwano w nur­tach filozoficznych (np. personalizmu) i w psychoanalizie. Przynaj­mniej we Francji raczej umykał kontekst społeczny pracy socjalnej. Tak pojmowana praca socjalna dawała przyzwolenie na postrzeganie przedstawicieli profesji społecznych jako niezróżnicowanych, niespe­cyficznych, poliwalentnych i nie koniecznie związanych umową o    pracę. Co spowodowało rozszerzenie się rozmaitych form wolon­tariatu.

NA TLE DANYCH

Na tle powyższych danych interesujące może być pytanie o drogi rozwoju pracy socjalnej i profesji społecznych w Polsce. W kraju0  dynamicznych przemianach społecznych, o rozwijających się pro­fesjach społecznych, o wzrastającej liczbie osób wymagających po­mocy i wyłączonych z życia społecznego bądź zagrożonych takim wy­łączeniem, o różnicujących się wyzwaniach, wobec jakich staje praca socjalna, ale r ównocześnie w kraju mającym bogate tradycje teorii, praktyki pracy społecznej, postrzegającej podmiot działający w śro­dowisku i z nim jako pracownika społecznego, dobrze przygotowa­nego i poliwalentnego, zorientowanego na włączanie w życie społecz­ne, na ułatwianie relacji społecznych, dzięki odnajdywaniu możliwo­ści indywidualnych i zbiorowych. Linie rozwoju pracy socjalnej w Europie zarysował w sposób interesujący R.Castel w czasopiśmie „Esprit” 1(1998), poświęconym po raz pierwszy od ponad 20 lat debacie nad użytecznością pracy so­cjalnej. Odnosząc się do tej propozycji, ale używając odmiennej ter­minologii można na przestrzeni ostatnich 50 lat wyodrębnić przynaj­mniej trzy modele pracy socjalnej w Europie i co za tym idzie przy­najmniej trzy warianty postrzegania zawodów społecznych w obsza­rze pracy socjalnej.

ZADANIE PRACOWNIKÓW

W dokumencie tym zapisano również zadania pracowników socjal­nych, odnoszące się do wzmacniania zdolności grup i społeczności lokalnych do samodzielnego rozwiązywania problemów i rozwoju oraz do organizowania zróżnicowanych form pomocy i zarządzania nimi. Przemiany społeczne w Polsce spowodowały, ale także usankcjo­nowały, rozwój zawodowych służb społecznych, profesji społecznych. Zintensyfikowały także inicjatywy edukacyjne. Poza dotychczas ist­niejącym przygotowaniem do profesji społecznych na poziomie wyż­szym i policealnym powstało wiele form wyższego kształcenia na poziomie licencjatu. Tylko w sektorze pomocy społecznej wielokrot­nie wzrosła liczba osób zatrudnionych na stanowisku pracownika socjalnego. Według danych Ministerstwa Pracy i Polityki Socjalnej- stan z 30.06.1996- np. w Wojewódzkich Zespołach Pomocy Społecz­nej zatrudnionych było w 1996 roku 1200 pracowników socjalnych. Natomiast w ponad 3000 gminnych i dzielnicowych ośrodkach pomocy społecznej w tym samym okresie zatrudnionych było 13777 pracow­ników socjalnych oraz 9178 pracowników wykonujących usługi opie­kuńcze.

ZAPISANE W DOKUMENCIE

W dokumencie tym zapisano, że pracownicy socjalni i specjaliści prowadzą poradnictwo w sprawach socjalnych w celu umożliwienia osobom zainteresowanym przezwyciężenia trudności oraz wykonują zadania opiekuńcze, wycho­wawcze, resocjalizacyjne i profilaktyczne, wspomagając osoby i rodzi­ny we wzmacnianiu lub odzyskaniu pełnych zdolności życiowych i      możliwości pełnego uczestnictwa w życiu społecznym. Zdaniem usta­wodawcy tak określone zadania pracownika socjalnego pozwalają na realizację następujących celów pracy socjalnej:    ratowniczy, przez zapewnienie podstawowych warunków do życia tym, którzy są ich pozbawieni;     kompensacyjny, przez zaspokojenie potrzeb indywidualnych, któ­rych jednostki nie mogą zaspokoić we własnym zakresie;   ochronny, przez minimalizowanie negatywnego wpływu czynników, które nie mogą ulec zmianie;  promocyjny, przez wspomaganie w rozwiązywaniu problemów i    trudności w celu pomocy jednostkom i grupom w osiągnięciu bardziej satysfakcjonującego poziomu życia.

POSIADANIE DYPLOMU

W zapisie tym przyjęto, że może nim być osoba, która posiada dyplom pracownika socjalnego, uzyskany w policeal­nym dwuipółletnim kształceniu lub która ukończyła studia wyższe na następujących kierunkach: polityka społeczna, resocjalizacja, socjo­logia, pedagogika, psychologia. Również dopiero w roku 1995 w kla­syfikacji zawodów i specjalności (Dziennik Urzędowy Ministerstwa Pracy i Polityki Socjalnej, nr 6/44 z 1995) wyodrębniono dwie kate­gorie pracowników socjalnych:   pracownicy socjalni, w tym kuratorzy zawodowi, pracownicy opieki społecznej i pozostali pracownicy socjalni;     specjaliści pracy socjalnej, w tym organizatorzy pomocy społecz­nej, pozostali specjaliści pracy socjalnej.W dyskusji na kształtowaniem się profesji społecznych podkreśla się, iż obecnie me tyle ważne są detaliczne obowiązki, jakie przypisuje się każdemu stanowisku w obszarze pracy socjalnej i w edukacji, ile pewna wspólna misja, idea, jednocząca podejmowane działanie społecz­ne w ich obrębie. Również w oficjalnym opisie zawodu pracownika socjalnego sformułowane są ogólne cele aktywności.

ZORGANIZOWANIE KSZTAŁCENIA

Zorganizowane w roku 1925, przez H.Radlińską, kształcenie pra­cowników społecznych na poziomie wyższym odbywało się w Stu­dium Pracy Społeczno-Oświatowej Wolnej Wszechnicy Polskiej w Warszawie. Mimo upływu ponad 70 lat od podjęcia tej inicjatywy kształcenia pracowników społecznych zachowała ona wiele świeżo­ści i aktualności dzięki przyjętej w tej formie kształcenia koncepcji przygotowania pracowników, którzy potrafią pracować / działać na rzecz określonych społeczności i wspólnie z nimi.Przyjęta wówczas koncepcja kształcenia pracowników społecznych odpowiadała podobnym rozwiązaniom światowym i europejskim z uwagi na zaangażowanie H.Radlińskiej w organizację międzynaro­dowego ruchu szkół pracy socjalnejW różnych inicjatywach edukacyjnych podejmowanych po 1945 roku stosowano termin „pracownik socjalny”, jednak po raz pierwszy w Ustawie o Pomocy Społecznej z dnia 29 listopada 1990 roku (Dziennik Ustaw nr 87, poz. 506), zapisano, kto może być pracow­nikiem socjalnym.

ZAWODY UKIERUNKOWANE

Zawody ukierunkowane na wychowanie i edukacją, np. wychowaw­cy specjalistyczni, pracujący z dziećmi przejawiającymi deficyty fi­zyczne i psychiczne oraz zaburzenia w zachowaniu, nauczycieli wy­chowawców podejmujących obowiązki pracy indywidualnej z dzieć­mi niesprawnymi, nauczyciele zawodu pracujący z dziećmi niepeł­nosprawnymi wychowawcy małych dzieci, pomoce medyczno-psy- chologiczne kwalifikowane w pracy opiekuńczej wobec dzieci nie­pełnosprawnych;  zawody ukierunkowane na animację w środowisku miejskim, np. animatorzy społeczno-kulturalni, animatorzy pracujący na ulicy (łon J. I Tricart J.P., 1992; Castel R., 1998).W Polsce zakres pojęcia profesji społecznych zależy od przyjętej koncepcji pracy socjalnej. Z niej to wyłania się rozumienie praktyki pracy socjalnej i katalog zawodów obejmowanych terminem pracow­nik socjalny / pracownik społeczny. Zauważa się swoistą ewolucję terminologii, jaką posługiwano się dla określenia podobnych lub tych samych zadań; dotyczy to pojęć: pracownik społeczny, pracownik so­cjalny, profesje społeczne. Pierwsze formy instytucjonalizacji kształce­nia i profesjonalizacji pracy socjalnej/ pracy społecznej wiązać należy z pedagogiką społeczną (Radlińska H., 1961, Lepalczyk I., 1980).

POWRACAJĄC DO MODELU

Coraz częściej także powracając do promocyjnego modelu pracy socjalnej orientuje się działanie w tym obszarze na ułatwianie nawią­zywania relacji społecznych na różnych poziomach aktywności czło­wieka, relacji z sobą samym i z innymi, ze środowiskiem (Lopez M.L., Lardinois P., 1971). Oba modele mają swą dynamikę rozwoju. W aktualnej ocenie rozwoju pracy socjalnej i w konsekwencji także rozwoju profesji spo­łecznych podejmuje się wiele wątków. W najszerszym rozumieniu (Dumas B. al. 1989) kategoria ta obej­muje zarówno profesjonalistów tj. osoby specjalnie kształcone do pracy z kategoriami osób, rodzin, grup społecznych i społeczności wy­sokiego ryzyka społecznego, jak też osoby podejmujące tę aktywność ochotniczo i nie posiadające zawodowego przygotowania. Pojęciem profesji społecznej obejmuje się różne kategorie konkretnych stano­wisk pracy i zawodów. We Francji i w Szwajcarii są to:    zawody ukierunkowane na opiekę i pomoc, np. asystentów służb społecznych, kuratorów sądowych, doradców ekonomicznych i ro­dzinnych, pomoce i opiekunki rodzinne.